Met de billen bloot

Anoniem, 'Satirische diptiek', begin 16e eeuw, olieverf op hout, 58,5x44 cm, Luik: Bibliothèque Centrale, inv.nr. 12013

Anoniem, ‘Satirische diptiek’, begin 16e eeuw, olieverf op hout, 58,5×44 cm, Luik: Bibliothèque Centrale, inv.nr. 12013

Satirische diptiek Satirische diptiek satirische diptiek

Dit tweeluik is een zeldzaam exemplaar uit de zestiende eeuw waarbij de kijker door zijn eigen schuld geconfronteerd wordt met een anus. Wanneer het luik gesloten is zien we een man met banderol waarop staat geschreven: “Laat dit paneel gesloten, anders zult gij boos tegen mij worden”. Gedreven door nieuwsgierigheid opent de kijker alsnog het luik, waardoor hij oog in oog staat met de anus van de man. Dit is volgens de man niet zijn schuld want hij ‘heeft de kijker van tevoren gewaarschuwd’. Naast de anus steekt een man zijn tong uit. Hij legt spottend uit: “Hoe meer we je waarschuwen, hoe meer je het venster alsnog openmaakt”. De obscene voorstelling maakt de kijker bewust van zijn primaire nieuwsgierigheid ondanks dat hij is gewaarschuwd iets niet te doen.

Het tonen van de anus en het uitsteken van de tong werden al vanaf de vroege middeleeuwen zowel in kerkelijke als seculiere kunst gebruikt. De anus houdt verband met mystieke rituelen om toe te treden tot een broederschap. De anus staat symbool voor ‘gatlikken’ en is identiek aan de anale kus. We zien ook scherpe distels uit de anus verschijnen. Zij vormden een belemmering bij het uitvoeren van het ritueel maar aan de andere kant hielden de distels verband met zuivering. Je moest de stekels van de distel trotseren om te komen tot de geheime rituelen. Op meer algemeen niveau was het tonen van de anus vooral een bespotting van de kijker die door zijn eigen nieuwsgierigheid wordt geconfronteerd met iets wat hij niet had willen zien.

Het uitsteken van de tong betekende belediging, dwaasheid, onkuisheid of onbeschoftheid. Al in de vroege middeleeuwen was het gebaar toepasselijk bij duivels uit de hel, maar we treffen het ook aan bij zondaars, heidenen en gulzigaards. Let bijvoorbeeld op voorstellingen van de Passie waarbij heidenen hun tong uitsteken naar Christus. In de voorstelling die we hier zien staat de uitgestoken tong symbool voor vulgariteit, obsceniteit en dwaasheid. De tong en de dikke lippen stonden namelijk symbolisch op de grens tussen binnen en buiten, het lichamelijke en spirituele.

Advertenties